Với người Nhật, đón năm mới không đơn thuần là thay tờ lịch hay chờ đợi những màn pháo hoa rực rỡ. Đây còn là dịp để trở về với gia đình, tưởng nhớ những giá trị truyền thống và gửi gắm hy vọng về một năm bình an. Đặc biệt, những mong ước ấy đôi khi được thể hiện rất giản dị qua từng món ăn trên bàn.
Từ bát mì tiễn năm cũ, mâm cỗ được chuẩn bị công phu cho đến món súp nóng trong những ngày đầu xuân, mỗi món đều mang theo một câu chuyện riêng. Vậy điều gì đã khiến những món ăn ấy trở thành một phần không thể thiếu trong văn hóa năm mới của xứ sở hoa anh đào?
Hãy cùng bắt đầu hành trình khám phá ẩm thực ngày Tết Nhật Bản, để hiểu rằng đằng sau những hương vị quen thuộc là cả một chiều dài lịch sử và những nét văn hóa được gìn giữ qua nhiều thế hệ.
1. Toshikoshi Soba – Bát mì tiễn năm cũ, gửi gắm ước vọng trường thọ
Đồng hồ đang dần tiến về những giây phút cuối cùng của ngày 31/12. Khi nhiều người chuẩn bị chào đón năm mới, tại Nhật Bản, một phong tục ẩm thực đặc biệt lại được diễn ra: thưởng thức một bát mì Soba nóng hổi. Người Nhật gọi món ăn này là Toshikoshi Soba, mang ý nghĩa vượt qua năm cũ để bước sang năm mới.
Có lẽ điều đầu tiên khiến bạn tò mò là tại sao người Nhật lại chọn Soba thay vì những món ăn khác trong khoảnh khắc đặc biệt ấy?
Muốn hiểu điều này, chúng ta cần quay ngược thời gian về thời Edo (1603–1868). Đây là giai đoạn mì Soba phát triển mạnh tại Nhật Bản, đặc biệt ở Edo, tên gọi cũ của Tokyo. Từ một nguyên liệu quen thuộc trong đời sống ẩm thực, Soba dần trở thành món mì phổ biến với người dân đô thị. Cùng với sự phát triển ấy, thói quen thưởng thức Soba vào cuối năm cũng dần hình thành và trở thành một phong tục được duy trì đến ngày nay.
Điều thú vị nằm ở chính những sợi mì mảnh và dài. Người Nhật xem hình dáng ấy như một lời cầu chúc cho cuộc sống trường thọ, sức khỏe dồi dào và sự gắn bó lâu dài giữa các thành viên trong gia đình. Một cách lý giải khác lại cho rằng vì sợi Soba tương đối dễ đứt khi ăn, món mì tượng trưng cho việc cắt bỏ những muộn phiền, thất bại và điều không may của năm cũ.
Bởi vậy, một bát Toshikoshi Soba không cần quá cầu kỳ vẫn mang ý nghĩa đặc biệt. Mì được thưởng thức cùng nước dùng nóng, đôi khi thêm hành lá, rong biển hoặc Tempura. Hương vị giản dị ấy khiến bữa ăn cuối năm trở nên ấm áp, nhất là khi mọi người cùng ngồi bên nhau trong không khí se lạnh của mùa đông Nhật Bản.
Nếu có dịp du lịch Nhật Bản vào thời điểm cuối tháng 12, bạn có thể thử tìm đến những quán Soba truyền thống để trải nghiệm phong tục này. Tại Tokyo, khu vực Jindaiji ở Chofu nổi tiếng với nhiều quán Soba, là một gợi ý thú vị cho những ai muốn khám phá nét ẩm thực lâu đời của địa phương.
Từ một bát mì giản dị trong đêm cuối năm, người Nhật đã gửi gắm mong ước về sức khỏe, tuổi thọ và một khởi đầu thuận lợi. Nhưng khi bước sang ngày đầu tiên của năm mới, câu chuyện ẩm thực lại được tiếp nối theo một cách đặc biệt hơn.
2. Osechi Ryori – Khi mỗi món ăn đều mang theo một lời chúc đầu năm
Nếu Toshikoshi Soba là món ăn đánh dấu thời khắc khép lại năm cũ thì Osechi Ryori lại là hình ảnh nổi bật trên bàn ăn trong những ngày đầu năm của người Nhật.
Hãy hình dung một chiếc hộp sơn mài được xếp thành nhiều tầng, bên trong là những món ăn nhỏ với đủ sắc màu. Có màu đen của đậu, sắc vàng óng của khoai lang và hạt dẻ, màu đỏ tươi của một số loại thực phẩm. Tất cả được sắp xếp gọn gàng, đẹp mắt đến mức đôi khi người thưởng thức còn ngần ngại trước khi dùng đũa.
Đó chính là Osechi Ryori – mâm cỗ truyền thống chứa đựng nhiều lời chúc tốt lành cho năm mới.
Tập tục này bắt nguồn từ những nghi lễ theo mùa trong lịch sử Nhật Bản. Ngày xưa, người dân chuẩn bị thức ăn để dâng lên các vị thần vào những dịp lễ quan trọng, với mong muốn cầu cho mùa màng thuận lợi, cuộc sống sung túc và gia đình bình an. Trong đó, lễ mừng năm mới dần giữ vị trí đặc biệt, khiến những món ăn dâng lễ và cách chuẩn bị thức ăn trong dịp này phát triển thành văn hóa Osechi như ngày nay.
Theo thời gian, Osechi không còn đơn thuần là thức ăn dùng trong nghi lễ mà trở thành bữa ăn mang tính truyền thống của các gia đình. Những món ăn được chuẩn bị từ trước và bảo quản trong các hộp Jubako nhiều tầng. Cách làm này còn giúp người nội trợ có thời gian nghỉ ngơi trong những ngày đầu năm, thay vì phải nấu nướng liên tục.
Thế nhưng, điều khiến Osechi trở nên khác biệt nhất lại nằm ở ý nghĩa của từng nguyên liệu.
Có một món ăn nhỏ màu đen thường xuất hiện trong các hộp Osechi, đó là Kuromame – đậu đen nấu ngọt. Trong tiếng Nhật, từ "mame" ngoài nghĩa là hạt đậu còn gợi đến sự khỏe mạnh và chăm chỉ. Vì vậy, thưởng thức Kuromame đầu năm cũng giống như gửi lời chúc các thành viên luôn mạnh khỏe, làm việc thuận lợi trong suốt năm mới.
Bên cạnh đó là Kazunoko, món trứng cá trích với những hạt trứng nhỏ kết thành từng chùm. Hình ảnh ấy tượng trưng cho sự sinh sôi, đông đúc, gửi gắm mong ước về một gia đình sung túc, con cháu đủ đầy. Trong khi đó, Kurikinton lại gây ấn tượng bởi màu vàng óng từ khoai lang và hạt dẻ. Màu sắc này gợi liên tưởng đến vàng bạc, tượng trưng cho tài lộc và sự thịnh vượng.
Có thể thấy, người Nhật rất chú trọng đến ý nghĩa đằng sau mỗi món ăn. Một nguyên liệu bình dị, qua cách nhìn của văn hóa truyền thống, lại trở thành lời chúc ý nghĩa dành cho cả gia đình.
Ngày nay, nhịp sống hiện đại đã khiến cách chuẩn bị Osechi có nhiều thay đổi. Không phải gia đình nào cũng dành nhiều ngày để tự tay chế biến từng món. Nhiều người lựa chọn đặt mua những hộp Osechi làm sẵn tại cửa hàng bách hóa, nhà hàng hoặc khách sạn. Dù cách chuẩn bị khác trước, nét văn hóa này vẫn được duy trì và trở thành một trong những biểu tượng đặc trưng của năm mới Nhật Bản.
Với những ai đang có kế hoạch du lịch Nhật Bản dịp đầu năm, thưởng thức Osechi tại một nhà hàng truyền thống hoặc Ryokan (nhà trọ mang phong cách Nhật Bản) sẽ là trải nghiệm đáng thử. Bạn có thể dành thời gian khám phá từng món trong hộp thức ăn, tìm hiểu ý nghĩa của chúng và cảm nhận sự tinh tế trong cách người Nhật gìn giữ phong tục gia đình.
Và khi những món ăn trong Osechi đã được thưởng thức, trên bàn ăn đầu năm của nhiều gia đình vẫn còn một món nóng hổi khác đang chờ được dọn ra. Đó chính là Ozoni – món súp Mochi mang đậm dấu ấn vùng miền.
3. Ozoni – Bát súp đầu năm và câu chuyện về sự khác biệt vùng miền
Giữa tiết trời mùa đông lạnh giá, có lẽ không gì dễ chịu hơn việc thưởng thức một bát súp nóng ngay khi bắt đầu ngày mới. Với người Nhật, Ozoni chính là một món ăn mang ý nghĩa như vậy trong dịp năm mới.
Thành phần quen thuộc nhất của món súp là Mochi – loại bánh gạo nếp dẻo, thường được kết hợp với nước dùng, rau củ, thịt gà hoặc các nguyên liệu địa phương. Tuy nhiên, đừng nghĩ rằng đi đến đâu tại Nhật Bản bạn cũng sẽ được thưởng thức một bát Ozoni giống nhau. Bởi đằng sau món ăn tưởng chừng giản dị này lại là sự đa dạng đáng ngạc nhiên trong văn hóa ẩm thực từng vùng.
Nhắc đến lịch sử Ozoni, có một số giả thuyết cho rằng món ăn đã xuất hiện từ thời Heian (794–1185), gắn với ẩm thực cung đình Kyoto và các nghi lễ sử dụng thức ăn dâng lên thần linh. Đến thời Muromachi, món súp này đã xuất hiện trong những bữa tiệc của giới quý tộc và tầng lớp Samurai. Sau đó, phong tục thưởng thức Ozoni vào dịp năm mới dần phổ biến hơn trong thời Edo, khi tập quán này lan rộng đến nhiều tầng lớp trong xã hội.
Điều thú vị bắt đầu khi chúng ta nhìn vào cách người dân mỗi vùng chế biến Ozoni.
Ở khu vực Kanto, đặc biệt là Tokyo, Ozoni thường có nước dùng trong, kết hợp với nước tương và cá bào. Bánh Mochi được sử dụng phổ biến là loại hình vuông, thường được nướng trước khi cho vào súp. Trong khi đó, tại Kansai, bao gồm Kyoto và Osaka, món ăn lại có một diện mạo khác: nước súp Miso trắng với bánh Mochi hình tròn.
Vì sao lại có sự khác biệt này?
Câu trả lời nằm trong lịch sử phát triển ẩm thực và thói quen sinh hoạt của từng vùng. Khu vực Edo chịu ảnh hưởng từ sự phát triển của văn hóa sử dụng nước tương, trong khi miền Tây Nhật Bản có truyền thống sử dụng Miso trong nhiều món ăn. Hình dáng Mochi cũng phản ánh những tập quán địa phương được duy trì qua nhiều thế hệ.
Bên cạnh hương vị, bánh Mochi còn mang ý nghĩa văn hóa sâu sắc. Được làm từ gạo nếp, loại lương thực gắn liền với nền nông nghiệp Nhật Bản, Mochi tượng trưng cho sự sung túc và những lời cầu chúc tốt đẹp. Độ dẻo, dai của bánh cũng thường được liên hệ với sức khỏe và tuổi thọ. Vì vậy, một bát Ozoni đầu năm vừa mang đến sự ấm áp, vừa chứa đựng mong ước về một năm mới thuận lợi.
Đối với du khách, Ozoni có lẽ là một trong những món ăn thú vị nhất để khám phá sự khác biệt giữa các vùng của Nhật Bản. Hãy thử tưởng tượng cùng một món súp nhưng khi thưởng thức tại Tokyo, bạn lại cảm nhận được hương vị hoàn toàn khác so với Kyoto. Đó cũng là lý do tại sao hành trình du lịch Nhật Bản không nên chỉ dừng lại ở những địa danh nổi tiếng, mà còn có thể được mở rộng qua những trải nghiệm ẩm thực địa phương.
4. Du lịch Nhật Bản dịp năm mới – Khám phá văn hóa từ những điều gần gũi nhất
Một bát mì Soba trong đêm cuối năm, hộp Osechi được chuẩn bị công phu hay món súp Ozoni nóng hổi trong ngày đầu xuân. Ba món ăn, ba cách thưởng thức khác nhau nhưng đều cùng hướng đến những mong ước tốt đẹp cho một năm mới.
Qua thời gian, xã hội Nhật Bản đã có nhiều thay đổi. Cách người dân chuẩn bị và thưởng thức những món ăn truyền thống cũng không còn hoàn toàn giống trước. Nhiều gia đình lựa chọn mua Osechi chế biến sẵn thay vì tự tay chuẩn bị, trong khi những công thức Ozoni vẫn được biến đổi tùy theo khẩu vị và đặc trưng từng vùng. Tuy nhiên, những giá trị về gia đình, sức khỏe, may mắn và sự sum vầy vẫn tiếp tục được gìn giữ trong mỗi dịp năm mới.
TTS Ngân Hàng 64
